Sağlığımızla ilgili bir sorun yaşadığımızda güvenebileceğimiz ilk adres, doktorlar ve sağlık kuruluşlarıdır. Ancak bazen tıbbi müdahaleler beklenmedik sonuçlar doğurabilir ve bu durum fiziksel ve manevi açıdan ciddi yükler yaratabilir. Böyle bir durumda doğal olarak akla gelen soru şudur: “Bu durumda yasal haklarım nelerdir ve bu haklarımı nasıl kullanabilirim?” Hukuk sistemimiz, bu soruya yanıt sunmaktadır. Tıbbi bir işlem veya müdahale sonucunda zarar görmeniz halinde, zararınızın giderilmesi için tazminat davası açma hakkınız mevcuttur. Ancak bu süreçte atılacak adımlar, tedaviyi aldığınız sağlık kuruluşunun özel bir sağlık kuruluşu mu yoksa bir kamu kurumu mu olduğuna göre farklılık göstermektedir.
Tıbbi Hata (Malpraktis) Ne Anlama Geliyor?
Gündelik dilde sıkça duyduğumuz “doktor hatası” ya da hukuki terimiyle malpraktis, bir sağlık çalışanının mesleğini icra ederken uyması gereken standartlardan sapması ve bu sapma sonucunda hastanın zarar görmesidir. Bu durum, kasıtlı bir eylem gerektirmez; genellikle tıp camiasının kabul ettiği güncel bilgi ve beceri düzeyinin altında kalınmasından kaynaklanır.
Tıbbi hatanın temel nedenleri şunlardır:
- Bilgisizlik
- Deneyimsizlik
- İlgisizlik
- Dikkatsizlik
Bu hatalar yalnızca büyük ameliyatlarda meydana gelmez. Sağlık hizmeti bir bütün olarak değerlendirilir ve her aşamasında özen gerektirir. Yanlış yorumlanan bir kan tahlili, dikkatsizce seçilen bir ilaç dozu, ameliyat sonrası yara bakımında gösterilen özensizlik veya hastanın şikayetlerinin yeterince dinlenmemesi gibi durumlar da tıbbi hata kapsamına girebilir. Sorumluluk da her zaman sadece hekime ait olmayabilir. Hekimin doğru talimatını yanlış uygulayan bir hemşire veya tahlil sonuçlarını hatalı raporlayan bir laboratuvar teknisyeni de bu sorumluluğa ortak olabilir. Esas olan, sağlık hizmeti sunumunda öngörülen standartlara aykırılık bulunması ve bu aykırılığın hastada somut bir zarara yol açmasıdır.
Her İstenmeyen Tıbbi Sonuç Hukuki Sorumluluk Doğurur mu?
Her tıbbi girişim, özenle ve mesleki standartlara uygun şekilde gerçekleştirilmiş olsa dahi, bazı istenmeyen tıbbi sonuçların ortaya çıkması mümkündür. Bu sonuçlar, tıbbın doğası gereği tamamen önlenemeyen ve öngörülebilen risklerdir. Önemli olan, sağlık çalışanının müdahaleyi kabul edilmiş mesleki standartlara uygun olarak yapmış olmasıdır; aksi hâlde ortaya çıkan zarar hukuki sorumluluk doğurabilir. İşte bu özenle ve doğru bir şekilde yapılan bir müdahaleye rağmen ortaya çıkan, tıbbın kabul ettiği risklere “komplikasyon” denir.
Bir komplikasyon, hekimin doğrudan kusurundan kaynaklanmadığı sürece, kural olarak, hukuki sorumluluk doğurmaz. Ancak bu durum, hekimin sorumluluğunun tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez. Zira komplikasyonun ortaya çıkması bir aşama iken, söz konusu komplikasyonun yönetimi bambaşka bir değerlendirme konusudur. Hekimin asıl hukuki sorumluluğu, bu yönetim sürecinde kendini gösterir; yönetimdeki eksiklikler veya standartlara aykırılıklar, tıbbi hatayı ve dolayısıyla hukuki sorumluluğu doğurabilir.
Hekimin sorumluluğunu doğuran komplikasyon yönetimi kusurları, genel olarak aşağıdaki durumları içerir:
- Olası komplikasyonları önlemek amacıyla gerekli tedbirlerin alınmaması,
- Meydana gelen komplikasyonun zamanında tespit edilememesi,
- Tespit edilen komplikasyona güncel tıp bilgileri ve mesleki standartlar doğrultusunda yanlış veya yetersiz müdahalede bulunulması.
Örneğin, bir ameliyat sonrası gelişen iç kanama bir komplikasyon olarak kabul edilir. Ancak hekimin bu kanamayı saatlerce fark etmemesi veya fark ettikten sonra gerekli acil müdahaleyi yapmaması, komplikasyon yönetimi kusuru teşkil eder ve hukuki sorumluluk doğurur. Dolayısıyla sorumluluk, komplikasyonun varlığından değil, hekimin bu durumu yönetme biçiminden kaynaklanmaktadır.
Doktorların Yasal Sorumluluğundaki Ölçü Nedir?
Hasta ile hekim arasındaki ilişki, sıradan ilişkilerin çok ötesinde, temeli güvene dayalı özel bir ilişkidir. Hukuk da bu güveni gözeterek, hekimin azami özen borcu ile hareket etmesini öngörmüştür. Hekim, tedavi sürecinde hastasına zarar vermemek için tıp biliminin güncel verileri doğrultusunda gerekli tüm dikkat ve özeni göstermekle yükümlüdür. Bu yaklaşım, hem insan sağlığının değerini hem de hastanın hekime duyduğu güveni korumayı amaçlar. Hekim, hastasını tedavi ederken belirli bir sonucu, yani “iyileşmeyi” garanti etmez. Tıpta hiçbir sonucun garantisi yoktur. Ancak hekim, o sonuca ulaşmak için tıp biliminin o anki verileri ışığında, sahip olduğu tüm bilgi ve beceriyi kullanarak, azami dikkat ve özeni göstereceğini taahhüt eder.
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, hekimler gerçekleştirdiği tedavinin yöneldiği sonucun elde edilmemesinden değil; bu sonuca ulaşmak için yaptığı uğraşların özenle görülmemesinden sorumludurlar. Hekim, mesleki faaliyeti sırasında hastaya zarar verebilecek her türlü kusur riskini gözetmek ve mümkün olan azami dikkat ve özeni göstermekle yükümlüdür. Tıbbi hata davalarında, kusurun derecesi görece küçük olsa bile, ortaya çıkan zararın tamamına ilişkin tazminat talebi gündeme gelebilir; bu, insan sağlığı ve hayatının yüksek değeri ile hastanın hekime duyduğu mutlak güvenin korunmasına dayanır. Ancak hukuken her durumda hekimin otomatik olarak zararın tamamından sorumlu olduğunu söylemek doğru değildir; mahkeme, somut olayda kusur ile zarar arasındaki ilişkiyi ve özen borcunun ihlal derecesini değerlendirir.
Aydınlatılmış Onam Formu Neden Bu Kadar Önemli?
Yaşama ve vücut bütünlüğünü koruma hakkı en temel anayasal hakkımızdır ve bizim iznimiz olmadan kimse bu bütünlüğe müdahale edemez. Bir tıbbi operasyon özü itibarıyla bu bütünlüğe yapılmış bir müdahaledir. Bu müdahaleyi yasal kılan ise, hastanın yeterli ve doğru bilgilendirmeye dayalı olarak özgür iradesiyle verdiği rızasıdır. Hukukta geçerli bir rıza, sadece bir kağıda atılmış imzadan ibaret değildir. Aydınlatılmış onam kavramı, hastanın yapılacak tıbbi müdahale hakkında tam ve anlaşılır şekilde bilgilendirilmesini gerektirir. Hastanın vermiş olduğu rıza, serbestçe ve bilinçli olarak karar vermiş olması şartıyla geçerlidir. Bu kapsamda hasta, müdahalenin amacı, riskleri, olası komplikasyonlar ve alternatif tedaviler hakkında bilgilendirilmiş olmalı ve yalnızca bu bilgilerin ışığında onay vermelidir. Hekimler, hastalarını eksiksiz bilgilendirmek ve rızayı bu şekilde almakla yükümlüdür. Bu yaklaşım, hem hasta güvenliğini hem de hukuki sorumluluğun doğru bir şekilde yerine getirilmesini sağlar.
Aydınlatılmış onam, bir diyalog sürecidir. Hekim, bu süreçte hastasına anlayabileceği basit bir dille, hastanın kültürel, sosyal ve ruhsal durumunu gözeterek anlaşılır biçimde bazı temel konuları açıklamakla yükümlüdür.
Bu açıklamalar mutlaka şu bilgileri içermelidir:
- Konulan teşhisin ne olduğu
- Önerilen tedavi yönteminin detayları
- Varsa diğer tedavi seçenekleri (alternatifler)
- Tedavinin riskleri ve olası komplikasyonları
- Tedavinin beklenen başarı şansı ve süresi
- Tedavinin kabul edilmemesi halinde ortaya çıkabilecek sonuçlar
Bu sürecin en kritik halkası, olası riskler ve komplikasyonlar hakkında bilgilendirme yapılmasıdır. Bir hekim, eğer o öngörülebilir komplikasyon riskini hastasına önceden anlatmamışsa, “bu bir komplikasyondur, benim hatam değil” diyerek sorumluluktan kurtulamaz. Örneğin bir tiroit ameliyatında ses tellerinin zarar görme riskinin binde bir dahi olsa var olduğunu hastasına anlatmayan bir hekim, bu risk gerçekleştiğinde hukuken sorumlu tutulur. Sorumluluğun nedeni ameliyatı hatalı yapması değil; hastanın bu riski bilmeden, yani aydınlatılmadan onam vermesine neden olmasıdır. Eksik bilgilendirme, alınan onamı geçersiz kılar ve yapılan müdahaleyi hukuka aykırı hale getirir. Unutulmamalıdır ki yargılama sırasında aydınlatma yükümlülüğünü eksiksiz yerine getirdiğini ispat etme görevi hekime ve sağlık kuruluşuna aittir.
Özel Sağlık Kuruluşundaki Tıbbi Hata İçin Dava Süreci Nasıl Yürür?
Zarar, özel bir hastanede, tıp merkezinde veya bir hekimin özel muayenehanesinde gerçekleştiyse, çözüm aranacak yer adli yargı, yani genel mahkemelerdir. Bu süreç kendine özgü kurallara tabidir.
Hasta, hastanenin kapısından girdiğinde, hastane ile arasında bir “hastaneye kabul sözleşmesi” kurulmuş olur. Hastane bu sözleşme uyarınca, sadece konaklama veya yemek hizmeti değil aynı zamanda nitelikli bir sağlık hizmeti sunmayı da taahhüt eder. Bu hizmeti kendi kadrosu yani kendi çalışanı olan hekimler, hemşireler ve diğer personeli eliyle sunar. Bu nedenle personelinin yaptığı hatalardan hastane de hekimle birlikte sorumlu tutulur. Hasta, davasını sadece hatayı yapan hekime, sadece hastaneye veya her ikisine birden açabilir.
Yargıtay’a göre, özellikle estetik amaçlı işlemler (ör. burun estetiği, saç ekimi, protez diş uygulamaları) tarafların sözleşme hükümleri ve taahhütlerine bağlı olarak eser sözleşmesi niteliği kazanabilir. Bu durumda hekim, yalnızca özen borcu ile sınırlı kalmayıp, belirli bir estetik sonuca ulaşma borcunu da üstlenmiş sayılır. Sonucun gerçekleşmemesi durumunda, süreçte teknik bir hata olmasa dahi sözleşmeye aykırılık oluşur ve hastanın tazminat talep etme hakkı doğar. Ancak her estetik müdahale otomatik olarak eser sözleşmesi sayılmaz; bu değerlendirme, somut olaya ve tarafların taahhütlerine göre yapılır.
Özel sağlık hizmeti sunan kuruluşlarda meydana gelen tıbbi malpraktis davalarında, görevli mahkeme, Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre Tüketici Mahkemesidir. Bunun nedeni, sunulan sağlık hizmetinin bedel karşılığında verilmesi ve bu nedenle “tüketici işlemi” olarak nitelendirilmesidir.
Bu durum hastalar açısından önemli bir avantaj sağlar. Zira Tüketici Hukuku, hizmeti alan tarafı koruyucu hükümler içerir; hizmetin eksik veya aykırı ifası, kusur sorumluluğu ve tazminat taleplerine ilişkin düzenlemeler bu kapsamda değerlendirilir.
Tıbbi malpraktis davalarında, hak kaybı yaşanmaması açısından zamanaşımı sürelerine dikkat edilmesi büyük önem taşır.
Uygulanacak başlıca zamanaşımı süreleri şunlardır:
- Sözleşmeden doğan talepler: 5 yıl (Türk Borçlar Kanunu m. 146)
- Haksız fiilden doğan talepler: Zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl ve her hâlde fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren 10 yıl (TBK m. 72)
- Fiilin aynı zamanda suç teşkil etmesi hâlinde: Örneğin, taksirle yaralama gibi durumlarda, ceza zamanaşımı süreleri uygulanır ve bu süreler suçun niteliğine göre 8 yıldan 15 yıla kadar uzayabilir.
Bu süreler, tazminat hakkının korunması ve davanın süresinde açılabilmesi açısından büyük önem taşır.
Devlet Hastanesindeki Tıbbi Hata İçin Nasıl Bir Dava Açılır?
Eğer tıbbi hata bir devlet hastanesinde, üniversite hastanesinde veya bir aile sağlığı merkezinde, yani bir kamu kurumunda meydana geldiyse, izlenecek yol tamamen farklıdır. Bu durumda dava, adli yargıda değil; idari yargıda açılır. Bu davanın özel adı “tam yargı davasıdır” ve amacı, idarenin bir eylemi nedeniyle uğranılan zararın yine idare tarafından tazmin edilmesidir.
İdarenin sorumluluğunun temelinde, Anayasa’da yer alan “İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.” hükmü bulunmaktadır. Bu çerçevede idarenin tazmin sorumluluğu, hizmet kusuru ilkesine dayanmaktadır. Özellikle sağlık hizmeti gibi toplum açısından büyük öneme sahip kamu hizmetlerinde idarenin hizmet kusuruna yol açabilecek durumlar çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir.
Hizmet kusuru;
- Hizmetin kötü işlemesi,
- Hizmetin geç işlemesi veya
- Hizmetin hiç işlememesi biçiminde gerçekleşebilir.
Örneğin, yanlış teşhis konulması hizmetin kötü işlemesi, acil bir hastaya müdahalede gecikilmesi hizmetin geç işlemesi, hastanede bulunması gereken bir tıbbi cihazın eksikliği nedeniyle teşhis konulamaması ise hizmetin hiç işlememesi olarak değerlendirilir.
İdari yargıda dava, hatalı tıbbi müdahaleyi gerçekleştiren hekim veya sağlık personeline karşı doğrudan açılamaz. Zira idare hukukunda sorumluluk, kamu görevlilerinin şahsına değil, kamu hizmetinin yürütülmesinden sorumlu olan kamu tüzel kişiliğine aittir. Bu nedenle dava, hizmetin sahibi ve sorumlusu konumundaki idareye —örneğin hastanenin bağlı bulunduğu Sağlık Bakanlığı’na veya üniversite hastanelerinde ilgili Üniversite Rektörlüğü’ne— karşı açılır.
İdari yargılama sürecinde en dikkat edilmesi gereken hususlardan biri, dava açmadan önce yerine getirilmesi zorunlu olan idareye başvuru şartıdır. Bu başvuru yapılmadan İdare Mahkemesi’ne doğrudan dava açılamaz. Zarar gören kişi, zarara neden olan eylemi ve sorumlu idareyi öğrendiği tarihten itibaren bir yıl, her hâlükârda eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye yazılı olarak başvurarak zararın tazminini talep etmelidir. Bu başvuru yapılmaksızın açılan davalar, usulden (esasa girilmeden) reddedilir.
İdare, başvuruya otuz gün içinde cevap vermekle yükümlüdür. Talebin açıkça reddedilmesi veya bu süre içinde cevap verilmemesi hâlinde, yani zımni ret durumunda, ret tarihinden veya otuz günlük sürenin bitiminden itibaren altmış gün içinde ilgili İdare Mahkemesi’nde tam yargı davası açılmalıdır.
Bu süreler kesin niteliktedir; sürenin kaçırılması, dava açma hakkının kaybedilmesine yol açar.
Tıbbi Hata (Malpraktis) Davasında Hangi Deliller Önemlidir?
Tıbbi hata davaları, tıp alanına özgü uzmanlık ve mesleki birikim gerektiren davalardır. Bir hâkimin, yapılan müdahalenin tıp standartlarına uygun olup olmadığını tek başına değerlendirmesi mümkün değildir. Bu nedenle, yargılama sürecinde delillerin toplanması ve titizlikle değerlendirilmesi büyük önem taşır.
Bu davalarda belirleyici delil genellikle bilirkişi raporudur. Mahkeme, tarafların iddialarını ve tüm tıbbi kayıtları içeren dava dosyasını, alanında uzman hekimlerden oluşan bir bilirkişi heyetine veya Adalet Bakanlığı’na bağlı Adli Tıp Kurumu’na gönderir. Bilirkişiler, dosyayı bilimsel bir çerçevede inceler ve şunları değerlendirir:
- Hekimin uygulamasının tıp standartlarına uygun olup olmadığı,
- Eğer bir kusur mevcutsa, bu kusurun doğrudan zarara yol açıp açmadığı.
Mahkeme kararını büyük ölçüde bilirkişi raporuna dayandırsa da hâkim, raporla mutlak surette bağlı değildir. Rapor çelişkili veya yetersiz bulunursa, mahkeme yeni bir bilirkişi heyetinden tekrar rapor talep edebilir.
Bilirkişi raporunun yanı sıra davanın en temel delillerini tıbbi kayıtlar oluşturur. Hasta dosyası, epikriz (çıkış özeti) raporları, ameliyat notları, laboratuvar ve görüntüleme sonuçları (röntgen, MR, ultrason vb.) tedavi sürecinin ayrıntılı bir yansımasıdır. Bu belgelerin eksik, düzensiz veya kayıp olması, genellikle ispat yükü açısından sağlık kuruluşunun aleyhine yorumlanır.
Ayrıca, hastaya özel risklerin açık ve detaylı bir şekilde anlatıldığı aydınlatılmış onam formunun usulüne uygun olarak düzenlenmemesi, davanın seyrini etkileyebilecek önemli bir delildir. Bu tür belgeler, hem tıbbi sorumluluk hem de idarenin hizmet kusurunu değerlendirme açısından mahkemeler nezdinde büyük önem taşır.
Tıbbi Hata Davalarında Hangi Tür Tazminatlar Hukuken Talep Edilebilir?
Yargılama sonucunda tıbbi hata tespit edilirse, mahkeme, zarar gören kişinin uğradığı zararların tazmin edilmesine karar verir. Bu tazminatlar, maddi ve manevi olmak üzere iki ana kategoriye ayrılır.
- Maddi Tazminat
Maddi tazminat, tıbbi hata sonucunda kişinin malvarlığında meydana gelen somut ve ölçülebilir kayıpların karşılanmasını amaçlar. Başlıca maddi tazminat kalemleri şunlardır:
- Geçici veya kalıcı tedavi giderleri,
- Tedavi süresince çalışılamayan döneme ilişkin kazanç kaybı,
- Kalıcı sakatlık halinde çalışma gücü kaybından doğan zararlar,
- Kişinin ekonomik geleceğinin sarsılmasından kaynaklanan kayıplar,
- Vefat halinde, ölenin desteğinden yoksun kalan yakınların uğradığı zararlar.
Mahkeme kararlarında bunlar dışında tazminat kalemlerine de yer verilebilmektedir.
- Manevi Tazminat
Manevi tazminat, para ile ölçülemeyen zararları telafi etmeye yöneliktir. Tıbbi hata nedeniyle kişinin yaşadığı fiziksel acı, ruhsal çöküntü, elem, keder, üzüntü ve yaşama sevincindeki azalma gibi durumlar manevi tazminat kapsamına girer.
Manevi tazminatın miktarı, olayın ağırlığı, tarafların sosyal ve ekonomik durumları ile hakkaniyet ilkeleri dikkate alınarak hâkim tarafından takdir edilir.
Türk Borçlar Kanunu, ağır bedensel zarar veya ölüm durumlarında, sadece zarar görenin değil, onun yakınlarının (eşi, çocukları, anne-babası gibi) da kendi adlarına, duydukları derin üzüntü nedeniyle manevi tazminat talep etme hakkını tanımaktadır.
1976 yılında İzmir’de doğan Doç. Dr. Sezgi ÖKTEM SONGU ortaöğretim ve lise eğitimlerini İzmir Saint Joseph Fransız Lisesi’nde tamamladı. 1994 yılında girdiği Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni 1998 yılında bitirdi ve 1999 yılında İzmir Barosu’na kayıtlı avukat oldu. Aynı yıl Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Anabilim Dalı’na araştırma görevlisi olarak atandı.
T.C. Adalet Bakanlığı Arabuluculuk Daire Başkanlığı resmi sicile kayıtlı arabulucu olarak görev yapmakta olan Doç.Dr. Sezgi ÖKTEM SONGU, İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku’nun yanı sıra Sağlık Hukuku ve Tüketici Hukuku alanlarında da uzman arabulucudur.
Doç. Dr. Sezgi ÖKTEM SONGU, evli ve iki çocuk (Ayşe SONGU-2007 ve Selim SONGU-2014) annesi olup halen Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Anabilim Dalı öğretim üyesi, avukat ve arabulucu olarak çalışmalarına devam etmektedir.
